Bebeğimizi Zararlı Kimyasallardan Nasıl Koruyabiliriz?
Bebeğimiz için alışveriş yapmak, o minik tulumları, rengarenk zıbınları seçmek şüphesiz dünyanın en keyifli işlerinden bir tanesi. Mağaza raflarında ya da internet sitelerinde gördüğümüz o şirin kıyafetler gözümüzü o kadar kamaştırır ki, çoğu zaman ürün detayını veya arka plandaki üretim süreçlerini irdelemeyiz.
Uzun zaman sonra, doğal olarak o ürünleri aldığımız yılları unutmuş oluruz. Farkında olmayabiliriz ama, “Acaba neden bu hastalıkla karşılaştık?” diye üzüntüyle kendimizi sorgulayacağımız bazı sorunlar, işte taa o ilk günlerde yaptığımız dikkatsiz/acele alışverişler ile başlamıştır.
Peki, neden? Biz bu konuya oldukça kafa yoruyor, müsait olduğumuz çoğu zamanı bu konuyu araştırmaya ayırıyoruz. Daha önce "Ozmoz Blog" da yayınlanan, okumanızı hararetle önereceğim Bebeğinizin Cildi Sizi Endişelendiriyor mu? başlıklı ve özellikle de, Bebeğim için Neden Organik Giysileri Seçmeliyim? başlıklı yazılarımızda detaylıca bahsettiğimiz gibi; "yenidoğan ve bebek cildi adeta bir sünger gibidir. Bebekliğin ilk dönemlerinde yetişkinlere göre %30 daha ince olan bu narin cilt, temas ettiği ürünlerden salınan maddeleri vücuda kolayca emer."
Bu kısa bilgi ile dahi kolayca tahmin edeceğiniz gibi, günde neredeyse 24 saat boyunca ve aylarca bu temasa maruz kalmak, yenidoğan bebeğin bünyesinin hacmine oranla çok önemli miktarda “bilinmeyen/zararlı” maddelerin vücutta birikmesi ile sonuçlanabilir.
Peki, bebeğimizin cildine 24 saat boyunca temas eden, görünüşte çok sevimli o kıyafetlerin dokusunda, boyasında veya baskısında hangi görünmez tehlikeler saklanıyor olabilir? Gelin, bu olası riskleri deneyimli bir tekstil mühendisi ve bir anne gözüyle, en çok merak edilen sorular ışığında inceleyelim.
Tabii ki tüm giysiler bu risklerin hepsini içerir veya hemen bebeği hasta eder paniği yapmaya gerek yok. Ancak olabilecek riskleri de bilmemiz son derece faydalı, lütfen bu gözle okumanızı rica ederim.
1. Genel Olarak ve Bebek giysilerinde hangi kimyasallar olabilir, neden kullanılıyor?
Tekstil endüstrisinde kimyasallar en baştan, toprak/tarla aşamasından başlayıp; işlemin sonuna kadar kullanılır. Temel amaçları bitkileri korumak, üretim miktarını artırmak, ürüne mukavemet katmak, ürünün kolay işlenmesini sağlamak, giysiye görsel bir çekicilik katmak, boyaların canlılığını arttırmak veya maliyeti düşürmek için olabilir.
Örneğin, tarlalarda kullanılan kimyasal ilaçlar ve kimyasal gübreler ile bitkilerin zararlılardan korunması verim artışı hedeflenirken; Kumaşta boyama işlemi sırasında kimsallar eklenerek renklerin daha uzun süre canlı kalmasını sağlamak hedeflenebilir; veya bitim işlemleri sırasında ürünün kullanılırken kırışmasını önlemek veya kumaşı lekelere karşı dirençli hale getirmek vb. amaçlar hedeflenebilir. Sonuçta, sürecin tamamında tehlikeli olan kimyasallar kıyafetlere bir şekilde yerleşir.
Örnek olarak; Azo boyarmaddeler canlı renkler için kullanılmış olabilir, ama bunlar terle karışınca parçalanıp kanserojen maddeler açığa çıkarır, veya ağır metaller (Kurşun, kadmiyum vb) da boya parlaklığını arttırmak ve renkleri sabitlemek için kullanılabilir. Ama uzun dönemde etkileri sinir sistemine zarar vermeye dek gider.
Bir adım geriye gidersek, BCI kurumuna göre Dünya'da pestisit ilaçların %4,7'si ve bitkisel böcek ilaçlarının %10'u Pamuk tarımında kullanılıyor. Sanırım çoğu okuyucumuz bunu ilk defa duymuştur? Çok az insan tarafından bilinen ama bir madde de, Klorofenollerdir. Bunlara Biyosit de denir ve hem tarlada hem de üretilen pamukların depoda uzun süre bozulmadan/küflenmeden saklanması için kullanılırlar. Sıradan bir pamuk ürünü aldığınızda bebeğin sağlıklı olduğunu düşünebilirsiniz amayukarıda belirttiğimiz tarla aşamasındaki kimyasalların yanısıra, bu son aşamada kullanılan Klorofenoller de hem güçlü bir tahriş edici, hem de karaciğer ve böbrekte birikerek, endokrin bozuklukları ve nörolojik hasarlara dahi yol açabilen toksik maddelerdir.
Burada sentetik malzemeden üretilmiş giysileri dikkate almıyoruz. Hiçbir ebeveynin yenidoğan bebeğinin narin tenine sentetik ürün temas etmesine izin vereceğini düşünmüyorum...
2. Kumaşlara o canlı renkleri veren maddeler neler?
Yukarıda kısaca belirtmiştik; Tekstilde çok canlı ve kalıcı renkler elde etmenin en ucuz yolu Azo Boyalar kullanmaktır. Terleme yoluyla cilt gözeneklerinden kolayca emilebilen bu boyaların (Dikkat! Bebeğin süngerimsi cildini unutmayın.)bazı türleri, parçalandıklarında kanserojen özellik gösteren "arilaminler" açığa çıkarır. Özellikle ter bezlerinin aktifleştiği dönemlerde, kalitesiz boyalarla renklendirilmiş bir kıyafet bebeğiniz için ciddi bir toksik yük oluşturur. (Allah korusun, daha ileri riskleri anmak dahi istemiyorum.)
3. O şirin, "Al Beni" diyen parlak ve plastik hisli baskılar masum mu?
Birçok tişört, body veya tulumun üzerinde yer alan kalın, plastik hissi veren o sevimli hayvan veya kahraman baskıları genellikle Ftalat (Phthalates) içerebilir. Ftalatlar, aslında sert olan plastiği yumuşatmak ve şekil vermek için kullanılan çok tehlikeli kimyasallardır. EPA (ABD Çevre Koruma Ajansı) Ftalatlardan ciddi şekilde endişe duyduğunu, hormon eksiklikleri ve endokrin bozuklukları da dahil olmak üzere çeşitli sağlık anomalilerine sebep olabileceğini söylüyor. Bebeklerin dünyayı ağızlarıyla keşfettiklerini, yani kıyafetlerinin yakalarını ve kolları sık sık çiğnediklerini düşünürseniz, bu kimyasalların vücuda girmesi işten bile değildir.
* Endokrin bozucu nedir? Bunlar, Vücutta endokrin sistemini ve dolayısıyla da hormonların doğal işleyişini bozarak sağlık üzerinde olumsuz etkilere yol açan maddelerdir.
4. "Kırışmaz" veya "Jilet Gibi" duran kıyafetlerin sırrı nedir?
Mağazadan yeni alınmış, kat izi bile bozulmayan o düzgün kıyafetlerin ardındaki sır genellikle Formaldehit adı verilen bir kimyasaldır. Kumaşın kırışmasını ve çekmesini önlemek için kullanılan bu madde, solunum yolu tahrişine, ciltte kızarıklıklara ve ciddi alerjik reaksiyonlara yol açabilir. Eğer bebek kıyafetlerinde "ütü gerektirmez" etiketi varsa, aslında hayat kurtaran bir pratiklik değil, onun hassas cildine ve ciltten emilip iç organlarına dahi zarar verebilecek bir uyarı işaretidir.
5. Sadece kumaşlar mı riskli? Aksesuarlarda (Çıtçıtlar, düğmeler vb) neye dikkat etmeliyiz?
Evet; Tehlikeler sadece iplik veya kumaş boyasında saklı değildir. Giysiyi rahatça giydirmek için kullanılan metal çıtçıtlar, fermuarlar veya düğmeler de, eğer kaliteli standartlarda üretilmemişse Nikel ve Kurşun gibi ağır metaller veya düğmeler de BPA ve Ftalatlar içerebilir.
Nikel alerjisi bebeklerde kızarıklık ve egzamayı tetikleyen en büyük faktörlerden biridir. (Bu yüzden Ozmoz ürünlerinin tamamında kesinlikle belgeli, güvenilir üreticilerin imal ettiği "Nickel-Free" yani “Nikel İçermeyen” aksesuarlar kullanıyoruz.)
Plastik esaslı malzemelerde olabilen BPA/Ftalatları ise kısmen yukarıda kumaş konusunda açıkladık. Ama düğmelere parlaklık ve esneklik vermek için de kullanılabilen bu maddeler, vücut ısısı ve tükürük yolu ile emilebilen, endokrin bozucu maddelerdir. Acıbadem Hastanesinin bir yayınında, "Bisfenol A olarak da bilinen BPA üreme, gelişim ve metabolik süreçleri olumsuz yönde etkileme riski bulunan bir kimyasal çeşididir. Gıdayla temas eden materyallerden düşük miktarda sızarak insan metabolizmasına geçebilir. BPA maruziyeti uzun süreli ve tekrarlayan temaslarda vücutta birikmeye yol açabilir." deniliyor.
Bebeklerin düğmeleri ağızlarına götürmesinin ne kadar yaygın olduğunu da hepimiz biliyoruz. Erciyes Üniversitesi tarafından 2020’de yayınlanan bir derlemede, erken dönemlerde maruz kalınan bu kimyasalların “ileriki yaşlarda davranış bozuklukları, depresyon, anksiyete, alerji, solunum yolu hastalıklarına sebebiyet verebileceği” belirtilmiş.
Bu noktada, giysiden uzaklaşıp, çok daha önemli bir noktaya geliyoruz! bebekler için olmazsa olmaz, Emzik, biberon, saklama kapları... Bü ürünlerin alışverişinde lütfen mutlaka BPA-Free yazısını arayın. En çok görülen risk örneğini vereyim; Özellikle güneşli ortamda (mesela araba içinde) kullanılan ve BPA içeren bir su kabı, yavaşça ama sürekli olarak içindeki suya BPA salmaktadır. (Ayrıca lütfen mikroplastikler ile ilgili yazımızı da okuyun.) Yukarıda Acıbadem hastanesinin söylediğnin unutmayın, uzun süreli ve tekrarlayan temaslar vücutta BPA birikimine yol açabilir!
Ah Mukadder hanım, içimizi karatttın! ne yapacağız dediğiniz duyar gibiyim...
Önce gerçekleri bileceğiz, sonra önlemlerimizi de bu gerçeklere göre alacağız. Şimdi gelelim bu risklerden korunma önerilerimize.
Peki, Bebeğimizi Bu Risklerden (Kimyasal Etkilerinden) Nasıl Koruyabiliriz?
Bu sorunun en kısa, kesin ve güvenilir cevabı; Kaynağı belli, uluslararası standartlarla ve bağımsız kuruluşlarca denetlenen firmalar tarafından üretilmiş olan Organik Tekstil ürünlerini tercih etmektir.
Bahsettik, sadece sentetik giysiler riskli değildir, konvansiyonel (sıradan) pamuk da tarlada yetiştirilirken, hasatında veya depolanırken yoğun şekilde tarım ilaçları kullanılır. Kumaş üretim aşamasında da, pamuk elyafı kumaş haline gelene dek pek çok kimyasalla doğrudan muamele edilir.
Endüstrideki bu ağır kimyasal kullanımı tabii ki korumacı yöntemler geliştirilmesine de sebep oldu. BCI (Better Cotton Initiative) gibi sorumlu pamuk yetiştiriciliğini takip edip belgelendiren kurumlar; veya OEKO-TEX gibi, kumaşların boya ve baskı işlemi sırasında maruz kaldığı kimyasalları kontrol eden (sınırlandıran) standartlar kabul edildi ve özellikle bebek giysileri için kullanılması istendi.
Ancak günümüz maliyet koşullarında ürünleri ucuza satmanın yollarını arayan bazı imalatçılar bu sınırlamaların dışına çıkmaya her zaman eğilimli olabilirler. (Özellikle de ithal (Marka ne olursa olsun yurt dışında üretilmiş) ürünlerde bir derece daha dikkatli olunmasını şiddetle öneririm.)
Kumaşlarında OEKO-TEX belgesi olan, yıllardır bu sektörde çalışan firmaların ürünlerinde bu risklerin çoğunun bulunması düşük bir olasılıktır. Eğer yeni doğanlar için özellikle iç giyim için canlı renkli, boyalı ürünler yerine baskılı ürünler seçerseniz de riskleri göreceli olarak azaltmış olursunuz. Konvansiyonel pamuk ürünleri bir zehir deposu gibi görmek doğru olmaz.
Ancak en iyisini istiyorsak, GOTS (Global Organik Tekstil Standardı) Sertifikalı Organik Pamuk kontrolu altında üretilmiş olan ürünlerde; tarladan başlayarak iplik, dokuma (örme), boyama, konfeksiyon üretimi ve paketleme süreçlerinin hiçbirinde insana veya çevreye zararlı kimyasalların kullanılmasına izin verilmez.
Hatta, şöyle bir önek vereyim: Sertifikalı Organik Konfeksiyon üretim sürecinde en temel kural, iş yerinde kesinlikle sıradan (konvansiyonel) ve Organik ürünlerin birbiri ile temas etmemesidir. Bu konu, düzenli işletme içi eğitimler ile çalışanlarımıza sürekli hatırlatılır. Denetimli ve imzalı formlar ile de kontrol altında tutulur.
Sertifikalı Organik ürün imalatında bir diğer önemli konu da, Organik ürün partisi imalata girmeden önce üretim ortamı, kesim masaları, dikiş makinaları veya kalite kontrol masaları mutlaka temizlenir. Ama bu temizlikte “kesinlikle” bir kimyasal kullanılmaz, sadece temiz/duru su ve temiz bir pamuk bez ile temizlik yapılır. Sertifikalı firmalar, bu üretim öncesi temizlik işlemlerinin kayıtlarını tutmak ve denetimlerde göstermek zorundadırlar…
Sertifikalı Organik Üretim ciddi bir iştir.
Siz de bebeğinize herhangi bir organik giysi üreticisinin sunduğu ürünleri alarak giydirebilir, bu riskleri asgariye indirebilirsiniz. İnternet üzerinde "Organik bebek giysisi" şeklinde yapacağınız araştırma pek çok sonuç gösterecektir.
Bu aşamada dikkat edeceğiniz şey, firmanın belge numarası (GOTS logosu) doğru şekilde ürün etiketinde görülmelidir. (bunun için de yazımıza bakabilirsiniz) Veya sitelerinde Organik sertifikalarını belirten/gösteren markaların, yine organik olduğu belirtilen ürünlerini satın alarak bebeğinize güvenle giydirebilirsiniz. (Bir firmanın ürettiği tüm ürünler organik olmayabilir, ona dikkat edin.)
Ozmoz ürünlerinin imalatçısı ve kurucusu olduğum "Simurg Tasarım Danışmanlık Tekstil" (İzmir) fimamız Organik Üretim alanında hem çok deneyimlidir, hem de tüm ekibimiz yüksek etik standartları içselleştirmiş şekilde çalışır; Bunun en güzel kanıtı da ihracata başladığımız 2011 yılından bu yana kesintisiz sertifikalı ve özellikle bu konuya çok önem veren İskandinav ülkelerinde tanınmış bir organik tekstil imalatçısı olmamızdır.
Yukarıda değindiğimiz ve belki de giyilerden daha da önemli olan; BPA içerme riski olan plastik biberon, emzik, saklama kabı konusunda ise; yazdığım gibi eğer plastik (Polikarbonat da BPA içerebilir) kullanacaksanız mutlaka doğru bir markadan ve BPA-Free ibareli ürünler alın; temizliğini aşındırıcı olmayan şekilde narin şekilde yapın (yüzey aşınmasını önlemek için {Mikroplastikler yazımız!} önemlidir) ve bulaşık makinesine koymayın. Plastik kapları uzun süreli direk güneş ışığından koruyun. Güneş ışığındaki UV plastiği oluşturan polimerleri parçalar, monomerler olarak salınmasına yol açar.
En sağlıklısı cam biberon ve su kabıdır. (kullanım için düşme riskini azaltacak askılı ürünleri tercih edin); saklama kabı olarak da cam veya çelik ürünler kullanabilirsiniz.
Evet, Olası Riskleri ve Önlemleri Anladık. Bebeğimiz Gelmek Üzere! Giysilerini Nasıl Hazırlayacağız?
Bu konu öncelikle yeni doğan giysilerinde, sonra büyük bebeklerde ve ardından da çocuk giysilerinde önemlidir.
İster organik, ister standart üretim olsun; bütün giysiler üretim, paketleme ve lojistik süreçlerinde toza, ortamdaki alerjenlere ve mikroplara maruz kalır. Üstüne de satış noktalarında hem her türlü kirletici, hem de sağlıklı-sağlıksız birçok insanın temasına maruz kalırlar.
Bu nedenle mağazalardan aldığınız sıradan (konvansiyonel veya organik olması fark etmez) bir bebek ürününü doğru yıkama yöntemleriyle yıkamadan asla bebeğinize giydirmemelisiniz. Alıştığınız sıradan yıkama işlemi de bebek ile birlikte biraz değişecek; bu nedenle Bu önemli blog yazımızı da okumanızı öneriyorum.
Ancak, son iki yıldır başka bir alternatif daha mevcut.
Eğer yıkama süreciyle uğraşmak istemiyorsanız, veya evde yıkasanız bile var olan risklerden uzak durmak istiyorsanız; ve en önemlisi bebeğinizin o narin tenine saf, kimyasal yük içermeyen %100 organik pamuktan başka bir şey değmesin istiyorsanız;
Size Ozmoz Clean&safe giysilerinden bahsetmemiz gerekiyor…
Sevgili eşim (Dr. Tekstil mühendisi Mahir Özden) ve kıymetli ekibim ile yaklaşık 5 yıllık bir geliştirme sürecinin sonucu olan; Türkiye de ilk kez giysi geliştirme alanında alınmış Patente sahip; Ozmoz Clean&Safe ürünleri bizim de bebeğimiz gibi :)
Doğumhanede hemşire veya ebelere teslim edip doğrudan bebeğinize giydirebileceğiniz bu giysiler, %100 organik pamuktan GOTS sertifikalı olarak üretildikten sonra, patenti bize ait bir teknolojiyle temizlenip, steril şekilde tüketime sunuluyor. Siz satın alıp, ihtiyaç anında paketi açana dek, ne bir insan, ne bir madde, ne de hava ile temas etmiyor.
Siz de detaylarını buradan görebileceğiniz Ozmoz Clean&Safe ürünlerini tercih ederek özellikle yenidoğan bebeğiniz için sağlıklı ve temiz ürünleri alıp, endişeyi tamamen ortadan kaldırabilirsiniz.
Tabii ki Ozmoz Clean&Safe ürünleri sadece doğum aşamasında değil, büyüme aşamasında, seyahatlerde, her zaman kullanılabilir. Bu ürün grubumuz yenidoğan/prematüre’den başlayıp, 12 aylık bebeklere kadar devam ediyor. Değişik detayda setler (hastane çıkış seti, Prematüre seti, Dörtlü günlük set, Üçlü aksesuar seti gibi) halinde veya tek tek ürün olarak sunulmakta.
Evet, bu bilgilerden sonra alışverişlerinizi yaptınız; sonunda bebeğiniz doğdu, mutlulukla büyüyor.
Doğum sonrası, bebeğinizi büyütürken de; her türlü bebek giysisini mutlaka ürüne/kullanılan kumaşa göre gruplayıp, bebeğe uygun şekilde (doğru deterjanla) deterjanla ve başka ürünlerle karıştırmadan yıkayıp, sıcak ütü ile ütüleyip, mümkünse ayrı bir çekmecede muhafaza etmenizi öneririm.
Son Söz
Bir anne olarak çok iyi biliyorum ki; ebeveynlik, her gün yavrumuz için "en doğrusunu" aradığımız, bitmeyen bir öğrenme serüveni.
Mesleğini çok seven bir tekstil mühendisi penceresinden bakarak da; Bebeğinizin gardırobunu oluştururken seçeceğiniz ürünlerin sadece şirin/sevimli birer kıyafet olmadığını söyleyebilirim.
Her bir giysinin bebeğinizin sağlığını (hem bebeklikte hem de büyüyünce), bağışıklık sistemini, gelişimini ve geleceğini şekillendiren önemli birer "koruyucu kalkan" olduğunu lütfen unutmayın.
Fiyat tabii ki önemli; ama tek kriter değil. Kumaş içeriği ve üretim koşulları belli olmayan, üzerindeki (üreticisi tarafından verilen) bilgiler yeterli olmayan veya sizi tatmişn etmeyen bebek giysilerinin zaman içinde ortaya çıkardığı görünmez riskler, maalesef ilerleyen yıllarda yavrularımızın sağlığına engel olmakta.
En azından biz, Ozmoz bebek giysileri ailesi olarak, kendi çocuklarımıza veya torunlarımıza giydiremeyeceğimiz hiçbir ürünü sizin bebeklerinize sunmuyoruz. Malzeme seçiminde özen gösteriyor, model tasarımında ortopedik ve ergonomik gereksinimleri titizlikle tespit ve kontrol ediyor, size sağlıklı ürünler sunmaya çalışıyoruz.
Sizi de bu bilinçle, bebeğiniz için daha temiz ve sağlıklı bir geleceğe adım atmaya, bebeğinizin mutlulukla büyümesini görmeye davet ediyoruz.
Sevgi ve sağlıkla kalın,
Mukadder Özden, Anne ve Tekstil Mühendisi
İlgilenenler İçin Kaynakça ve İleri Okuma:
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO): State of the science of endocrine disrupting chemicals (Endokrin bozucu kimyasallar ve ftalatların gelişim üzerindeki etkileri raporu) - Link: https://www.who.int/publications/i/item/9789241505031
- OEKO-TEX® Association: Standard 100 by OEKO-TEX® Limits and Guidelines for Baby Articles. (Bebek giysilerinde formaldehit, azo boyalar ve ağır metal kısıtlamaları kılavuzu) - Link: https://www.oeko-tex.com/en/our-standards/oeko-tex-standard-100
- Amerikan Pediatri Akademisi (AAP): Food Additives and Child Health (Gıda ve ürün ambalajlarındaki/boyalarındaki kimyasalların çocuk sağlığına etkisi) - Link: https://publications.aap.org/pediatrics/article/142/2/e20181408/37584/Food-Additives-and-Child-Health
- Erciyes Üniversitesi, Veteriner Fakültesi Dergisi, Bisfenoller (BPA) ve Ftalatların Halk Sağlığı Üzerindeki Etkileri Link: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/872685
- GOTS Explore (Eng) Link: https://www.behindtheseams.eco/explore/
- Pesticides and Crop Protection, link: https://bettercotton.org/field-level-results-impact/key-sustainability-issues/pesticides-and-crop-protection-in-cotton-farming/